UDHËZUES PËR SINJALIZIMIN: “VOKSHI & LATA” PËR INTERNATIONAL EMPLOYMENT LAWYER

Sinjalizimi në vendin e punës është thelbësor për transparencën dhe llogaridhënien si në sektorin publik, ashtu edhe në atë privat.

Për të siguruar mbrojtjen dhe për të përcaktuar procedura të qarta, Kosova ka miratuar rregullativa të rëndësishme, përfshirë Ligjin Nr. 06/L-085 për Mbrojtjen e Sinjalizuesve dhe Rregulloren (QRK) Nr. 03/2021. Këto akte përcaktojnë të drejtat e sinjalizuesve, procedurat për raportimin e shkeljeve dhe përgjegjësitë e punëdhënësve, në përputhje me Direktivën (BE) 2019/1937, me qëllim të parandalimit të hakmarrjes ndaj personave që raportojnë shkelje të interesit publik.

I përgatitur nga Agnesa Azemi Ademi dhe Urim Vokshi për International Employment Lawyer, ky udhëzues trajton mbrojtjen dhe garancitë ligjore për sinjalizuesit në Kosovë.

1. Cilat rregulla rregullojnë procedurat e sinjalizimit në vendin e punës dhe statusin e sinjalizuesve?

Ligji Nr. 06/L-085 për Mbrojtjen e Sinjalizuesve rregullon sinjalizimin, procedurën e sinjalizimit, të drejtat dhe mbrojtjen e sinjalizuesve, si dhe detyrimet e institucioneve publike dhe subjekteve private lidhur me sinjalizimin.

Rregullorja (QRK) Nr. 03/2021 për Përcaktimin e Procedurës për Pranimin dhe Trajtimin e Rasteve të Sinjalizimit përcakton rregullat dhe procedurat për pranimin dhe trajtimin e rasteve të sinjalizimit, si dhe të drejtat dhe përgjegjësitë e zyrtarit përgjegjës.

Kjo rregullore është në përputhje me Direktivën (BE) 2019/1937 të Parlamentit Evropian dhe të Këshillit, të datës 23 tetor 2019, për mbrojtjen e personave që raportojnë shkelje të së drejtës së Bashkimit Evropian.

2. Cilat kompani duhet të zbatojnë procedurën e sinjalizimit?

Punëdhënësit publikë me më shumë se 15 të punësuar dhe punëdhënësit privatë me më shumë se 50 të punësuar janë të detyruar të caktojnë një zyrtar përgjegjës për pranimin dhe trajtimin e rasteve të sinjalizimit.

3. A është e mundur të krijohet një procedurë sinjalizimi në nivel grupi, që përfshin të gjitha shoqëritë vartëse brenda dhe jashtë vendit?

Po, është e mundur të krijohet një procedurë sinjalizimi në nivel grupi, e cila përfshin të gjitha shoqëritë vartëse, brenda apo jashtë vendit.

Megjithatë, procedura duhet të jetë në përputhje me legjislacionin vendor të Kosovës. Konkretisht, Ligji Nr. 06/L-085 zbatohet brenda territorit të Republikës së Kosovës, prandaj çdo procedurë e zbatuar duhet të respektojë dispozitat e legjislacionit vendor.

4. A parashikohen sanksione nëse kompania nuk krijon një procedurë të brendshme sinjalizimi?

Procedura e brendshme e sinjalizimit zhvillohet nga zyrtari përgjegjës brenda kompanisë, i cili ka detyrimin të trajtojë rastet e sinjalizimit.

Nëse kompania nuk i njofton me shkrim të gjithë punonjësit për të drejtat e përcaktuara me ligj ose nuk cakton zyrtarin përgjegjës, ndaj saj mund të shqiptohet gjobë prej 500 deri në 20,000 euro, ndërsa ndaj zyrtarit përgjegjës gjobë prej 300 deri në 2,000 euro.

5. A duhet të përfshihen organet përfaqësuese të punonjësve në zbatimin e sistemit?

Procedura e brendshme e sinjalizimit zhvillohet nga zyrtari përgjegjës brenda kompanisë, i cili ka detyrimin të trajtojë rastet e sinjalizimit.

6. Çfarë informacioni duhet t’u ofrohet punonjësve lidhur me procedurat e sinjalizimit?

Punëdhënësit janë të detyruar t’i informojnë punonjësit me shkrim për të drejtat e tyre lidhur me sinjalizimin, megjithëse ligji nuk përcakton shprehimisht mënyrën apo kohën e dhënies së këtij informacioni.

Legjislacioni vendor e konsideron shkelje mosnjoftimin me shkrim të punonjësve për të drejtat e përcaktuara në Ligjin Nr. 06/L-085 për Mbrojtjen e Sinjalizuesve. Prandaj, punëdhënësit duhet të sigurohen që punonjësit të jenë të informuar për të drejtat e tyre sipas këtij ligji.

7. A ekzistojnë kërkesa të veçanta lidhur me gjuhën?

Ligji që rregullon sinjalizimin nuk përcakton kërkesa të veçanta gjuhësore.

Megjithatë, është e rëndësishme të merret parasysh se, nëse raportimi bëhet në një gjuhë jozyrtare, individit duhet t’i mundësohet të shprehet plotësisht në gjuhën me të cilën ndihet më rehat.

Megjithëse ligji nuk përcakton një gjuhë të caktuar për raportim, duhet të sigurohen kushtet që sinjalizuesi të komunikojë në mënyrë efektive, pavarësisht gjuhës së përdorur.

8. A duhet punëdhënësi ta menaxhojë vetë kanalin e raportimit apo mund t’ia delegojë një ofruesi të jashtëm, brenda ose jashtë vendit?

Ligji që rregullon sinjalizimin nuk përcakton kërkesa të veçanta gjuhësore.

Megjithëse ligji nuk përcakton një gjuhë të caktuar për raportim, duhet të sigurohen kushtet që sinjalizuesi të komunikojë në mënyrë efektive, pavarësisht gjuhës së përdorur.

9. Cilat janë detyrimet e punëdhënësit lidhur me mbrojtjen e të dhënave të mbledhura gjatë procedurës së sinjalizimit?

Të dhënat personale të sinjalizuesit dhe individëve të tjerë të përfshirë përpunohen vetëm për qëllimet e përcaktuara me ligj.

Zyrtari përgjegjës dhe çdo person tjetër që trajton të dhëna personale sipas këtij ligji duhet të veprojë në përputhje me legjislacionin në fuqi për mbrojtjen e të dhënave personale.

Nëse gjatë trajtimit të informacionit të dhënë nga sinjalizuesi identifikohen të dhëna personale që nuk kanë lidhje me rastin, zyrtari përgjegjës ose autoriteti kompetent nuk duhet të vazhdojë përpunimin e tyre dhe duhet të arsyetojë mënyrën e trajtimit të këtyre të dhënave.

10. Cilat masa paraprake duhet të ndërmerren gjatë krijimit të procedurës së sinjalizimit?

Megjithëse nuk ekziston një rregullim specifik ligjor lidhur me mënyrën e krijimit të procedurës së sinjalizimit në Kosovë, është thelbësore të respektohen parimet e përgjithshme, si:

Raportimi dhe zbulimi i mbrojtur – sigurimi që raportimet e sinjalizimit të mbrohen dhe trajtohen në mënyrë të përshtatshme;
Ndalimi i hakmarrjes – parandalimi i çdo forme hakmarrjeje ndaj sinjalizuesve;
Mbrojtja e të drejtave të sinjalizuesve – garantimi i të drejtave të personave që raportojnë shkelje;
Konfidencialiteti – ruajtja e konfidencialitetit të sinjalizuesve dhe raportimeve të tyre;
Mbrojtja e të dhënave personale – sigurimi i mbrojtjes së të dhënave personale të sinjalizuesit; dhe
Parandalimi i keqpërdorimit – parandalimi i keqpërdorimit të procesit të sinjalizimit.

11. Cilat lloje të shkeljeve mund të jenë objekt i sinjalizimit?

Objekt i sinjalizimit mund të jenë rastet kur:

Një shkelje është kryer, po kryhet ose ka gjasa të kryhet;
Një person nuk ka përmbushur, nuk po përmbush ose ka gjasa të mos përmbushë një detyrim ligjor;
Ka ndodhur, po ndodh ose ka gjasa të ndodhë një dështim i drejtësisë;
Shëndeti ose siguria e një individi është rrezikuar, po rrezikohet ose ka gjasa të rrezikohet;
Mjedisi është dëmtuar, po dëmtohet ose ka gjasa të dëmtohet;
Ka ndodhur, po ndodh ose ka gjasa të ndodhë keqpërdorimi i detyrës apo autoritetit zyrtar, parasë publike ose burimeve të një institucioni publik;
Një veprim ose mosveprim nga një institucion publik ose në emër të tij është diskriminues, shtypës, përbën neglizhencë të rëndë ose keqmenaxhim serioz; dhe
Informacioni që dëshmon ndonjërën nga çështjet e mësipërme është fshehur, po fshihet ose ka gjasa të fshihet apo shkatërrohet.

12. A ekzistojnë procedura të veçanta sinjalizimi për sektorë të caktuar ekonomikë ose fusha profesionale?

Po, legjislacioni vendor e kategorizon sinjalizimin në tri lloje: të brendshëm, të jashtëm dhe publik.

Raportimi i informacionit te punëdhënësi konsiderohet sinjalizim i brendshëm;
Raportimi i informacionit tek autoriteti kompetent konsiderohet sinjalizim i jashtëm; dhe
Zbulimi i informacionit përmes mediave, organizatave joqeveritare, internetit, takimeve publike ose çdo mënyre tjetër që e bën informacionin publik konsiderohet sinjalizim publik.

13. Kur mund të bëjë një individ sinjalizim të jashtëm ose zbulim publik?

Ligji përcakton situata të veçanta në të cilat lejohet sinjalizimi i jashtëm ose publik, qoftë pas raportimit të brendshëm, qoftë drejtpërdrejt, varësisht nga rrethanat.

Sinjalizuesi mund të bëjë sinjalizim të jashtëm pasi të ketë kryer sinjalizimin e brendshëm ose të kalojë drejtpërdrejt në sinjalizim të jashtëm kur:

Sinjalizimi lidhet me drejtuesin e punëdhënësit;
Sinjalizimi ka karakter urgjent dhe lidhet me rrezik serioz e të menjëhershëm ose dëm të pakthyeshëm;
Ekzistojnë dyshime të arsyeshme se ndaj sinjalizuesit mund të ndërmerren veprime të dëmshme ose se provat mund të fshihen apo shkatërrohen nëse kryhet sinjalizimi i brendshëm; dhe
Sinjalizuesi ka dyshime të arsyeshme se procedurat e brendshme të sinjalizimit nuk janë efektive.

Procedura e sinjalizimit të jashtëm fillon me raportimin e informacionit tek Agjencia për Parandalimin e Korrupsionit.

Sinjalizuesi mund të bëjë gjithashtu sinjalizim publik kur:

Në momentin e zbulimit të informacionit, ka arsye të besojë se do t’i nënshtrohet ndëshkimit nëse kryen sinjalizim të brendshëm ose të jashtëm;
Ka arsye të besojë se provat lidhur me veprimet e dëmshme mund të fshihen ose shkatërrohen nëse raporton përmes procedurave të brendshme ose të jashtme;
Ekziston kërcënim i menjëhershëm për jetën, shëndetin publik, sigurinë ose mjedisin, apo kur shkaktohet dëm i madh ose i pariparueshëm; dhe
Autoritetet përgjegjëse në procedurat e brendshme dhe të jashtme nuk kanë ndërmarrë veprime përkatëse lidhur me sinjalizimin brenda gjashtë muajve nga data e raportimit të informacionit.

Këto dispozita sigurojnë që sinjalizuesit të kenë disa mundësi për raportimin e shkeljeve, veçanërisht në situatat kur kanalet e brendshme mund të mos jenë të sigurta ose efektive.

14. Cili është përkufizimi ligjor i sinjalizuesit?

Ligji e përkufizon sinjalizuesin si çdo person që raporton ose zbulon informacion për kërcënim apo cenim të interesit publik në kontekstin e marrëdhënies së tij të punësimit në sektorin publik ose privat.

15. Kush mund të jetë sinjalizues?

Çdo punonjës brenda një kompanie mund të jetë sinjalizues.

Të drejtat e sinjalizimit nuk kufizohen vetëm te punonjësit, por shtrihen edhe te një kategori e gjerë individësh të lidhur me organizatën, si bashkëpunëtorët e jashtëm ose të rastësishëm, vullnetarët, personat në marrëdhënie praktike profesionale ose trajnimi, kandidatët për punësim, vullnetarizëm, praktikë profesionale ose trajnim, si dhe personat në marrëdhënie kontraktuale për punë, shërbime ose forma të tjera bashkëpunimi apo shfrytëzimi të shërbimeve të një institucioni publik ose subjekti privat, përfshirë kontraktimin dhe nënkontraktimin.

16. Cilat kushte duhet të përmbushen për t’u kualifikuar si sinjalizues?

Çdo person i punësuar në një kompani kualifikohet si sinjalizues nëse raporton informacion lidhur me shkelje.

Statusi i punësimit brenda kompanisë është kriteri kryesor për njohjen si sinjalizues. Pavarësisht rolit apo pozitës brenda organizatës, çdo punonjës që raporton informacion për shkelje të mundshme, sjellje të pahijshme ose çështje të tjera brenda kompanisë mbrohet sipas ligjit për sinjalizimin.

17. A pranohen raportimet anonime të sinjalizimit?

Ligji nuk e trajton shprehimisht sinjalizimin anonim. Megjithatë, ai as nuk e ndalon shprehimisht.

Meqenëse ligji nuk e ndalon sinjalizimin anonim, ai duhet të konsiderohet i lejueshëm. Zyrtari përgjegjës ose autoriteti i caktuar duhet t’i trajtojë raportimet anonime me të njëjtin seriozitet dhe kujdes si çdo raportim tjetër.

18. A duhet sinjalizuesi të ketë qenë dëshmitar i drejtpërdrejtë i shkeljes që raporton?

Sinjalizuesi mund të raportojë çdo shkelje të vërejtur, pavarësisht nëse ka qenë dëshmitar i drejtpërdrejtë apo vetëm ka identifikuar çështjen.

Sinjalizuesi nuk është i detyruar të zbulojë burimin e informacionit që ofron.

Punëdhënësi duhet të hetojë vërtetësinë e informacionit dhe të ofrojë prova se nuk kanë ndodhur shkelje ligjore. Sinjalizuesi nuk është i detyruar të provojë mirëbesimin ose vërtetësinë e informacionit që raporton.

19. Cilat janë kushtet dhe rregullat e procedurës së sinjalizimit?

Sinjalizuesi mund të raportojë çdo shkelje të vërejtur, pavarësisht nëse ka qenë dëshmitar i drejtpërdrejtë apo vetëm ka identifikuar çështjen.

Sinjalizuesi nuk është i detyruar të zbulojë burimin e informacionit që ofron.

20. Cilat detyrime të konfidencialitetit zbatohen?

Zyrtari përgjegjës dhe çdo individ tjetër që pranon ose përpunon raportime të sinjalizimit duhet të ruajë konfidencialitet të rreptë lidhur me informacionin e këtyre raportimeve.

Ata nuk lejohen ta zbulojnë ose transmetojnë këtë informacion te palët e treta, brenda ose jashtë institucionit, apo ta përdorin për qëllime të tjera, përveç rasteve kur zbulimi kërkohet me pëlqimin me shkrim të sinjalizuesit ose për përmbushjen e detyrimeve ligjore.

Këto detyrime mund të përfshijnë zhvillimin e hetimeve efektive për shkelje ligjore, parandalimin e rreziqeve serioze për sigurinë e Kosovës, shëndetin publik, sigurinë ose mjedisin, parandalimin e krimit, ndjekjen penale të veprave penale ose rastet kur zbulimi kërkohet me ligj për interesin publik.

Zyrtari përgjegjës duhet të marrë pëlqimin me shkrim të sinjalizuesit përpara se t’i japë ndonjë autoriteti kompetent informacion që mund të zbulojë identitetin e tij, veçanërisht kur veprimet nuk mund të ndërmerren pa zbuluar identitetin.

Nëse ligji kërkon zbulimin e identitetit të sinjalizuesit, zyrtari përgjegjës duhet ta njoftojë sinjalizuesin përpara zbulimit.

21. A ekziston hierarki ndërmjet kanaleve të ndryshme të raportimit?

Nuk ekziston një hierarki e detyrueshme ligjore ndërmjet kanaleve të raportimit të brendshëm dhe të jashtëm, që do të thotë se sinjalizuesit përgjithësisht kanë të drejtë të zgjedhin nëse do t’i raportojnë shkeljet brenda organizatës apo jashtë saj.

Megjithatë, nëse masat e brendshme efektive mund t’i adresojnë shkeljet e raportuara, sinjalizuesit inkurajohen të përdorin fillimisht kanalet e brendshme.

Nëse raportimi i brendshëm nuk rezulton në masa korrigjuese, sinjalizuesi ruan të drejtën ta paraqesë raportimin pranë një organi të jashtëm kompetent.

22. A duhet punëdhënësi t’i informojë autoritetet e jashtme për raportimet e pranuara? Nëse po, në cilat rrethana?

Në rastet kur sinjalizimi përfshin fusha të ndjeshme, si informacioni i klasifikuar, siguria kombëtare, mbrojtja, inteligjenca ose marrëdhëniet ndërkombëtare, sinjalizuesi duhet ta paraqesë raportimin pranë autoritetit të caktuar përgjegjës për këto fusha.

23. A mund të sanksionohet sinjalizuesi nëse faktet e raportuara nuk konfirmohen ose nuk përbëjnë shkelje?

Jo. Siç theksohet në përgjigjen e pyetjes 26, sinjalizuesi që raporton ose zbulon informacion në përputhje me dispozitat e ligjit nuk mund t’i nënshtrohet përgjegjësisë penale ose civile apo procedurave disiplinore.

Në këtë rast, sinjalizuesi nuk mund të sanksionohet nëse një fakt i raportuar prej tij nuk përbën shkelje.

Çdo person që ka pësuar një veprim të dëmshëm si pasojë e raportimit ka të drejtë të kërkojë nga gjykata kompetente kompensimin e dëmit të shkaktuar, në përputhje me legjislacionin në fuqi.

Mbrojtja e sinjalizuesit përjashtohet nëse ai raporton ose zbulon informacion për të cilin e di ose duhet ta dijë se është i rremë.

24. Cilat janë sanksionet nëse punëdhënësi pengon sinjalizuesin?

Çdo veprim ose mosveprim që synon të pengojë raportimin ose zbulimin e informacionit në interes publik është i pavlefshëm dhe zyrtari përgjegjës ose çdo person tjetër, sipas rastit, mund t’i nënshtrohet ndjekjes penale në përputhje me dispozitat penale në fuqi në Kosovë.

Gjithashtu, çdo dispozitë kontraktuale është e pavlefshme nëse synon të:

Ndalojë ose kufizojë raportimin apo zbulimin e informacionit në interes publik;
Përjashtojë ose kufizojë zbatimin e ndonjë dispozite të ligjit;
Pengojë një person të iniciojë procedura në bazë të ligjit; dhe
Pengojë një person të paraqesë kërkesë për shkelje kontraktuale lidhur me veprimet e ndërmarra si rezultat i raportimit ose zbulimit të informacionit në interes publik.

Shkeljet e këtyre dispozitave rezultojnë në sanksione financiare: institucionet publike ose subjektet private mund të gjobiten prej 500 deri në 20,000 euro, ndërsa zyrtarët përgjegjës prej 300 deri në 2,000 euro.

25. Cilën procedurë duhet të ndjekë sinjalizuesi për të përfituar mbrojtje?

Sipas legjislacionit vendor, sinjalizuesi ka të drejtë në mbrojtje nëse:

Raporton ose zbulon informacion sipas përcaktimeve të ligjit; dhe
Ka besim të arsyeshëm se informacioni i raportuar ose i zbuluar është i vërtetë.

Gjithashtu, personi i lidhur me sinjalizuesin gëzon të njëjtën mbrojtje nëse dëshmon se veprimi i dëmshëm ndaj tij është ndërmarrë për shkak të lidhjes së tij me sinjalizuesin.

26. Cili është fushëveprimi i mbrojtjes?

Sinjalizuesi që raporton ose zbulon informacion në përputhje me dispozitat e ligjit nuk mund t’i nënshtrohet përgjegjësisë penale ose civile apo procedurave disiplinore.

Sinjalizuesi mbrohet nga çdo veprim i dëmshëm i ndërmarrë ndaj tij nga punëdhënësi për shkak të sinjalizimit, në përputhje me dispozitat e këtij ligji, duke përfshirë, por pa u kufizuar në:

Largimin nga puna;
Pezullimin nga puna ose nga një apo më shumë detyra;
Transferimin brenda ose jashtë institucionit publik apo subjektit privat pa pëlqimin e tij;
Uljen në pozitë;
Uljen e pagës;
Humbjen e statusit dhe privilegjeve;
Kufizimin e avancimit në detyrë;
Refuzimin e së drejtës për pjesëmarrje në trajnime;
Vlerësimin negativ në marrëdhënien e punës;
Anulimin e licencës ose lejes;
Ndërprerjen e kontratës për mallra ose shërbime; dhe
Veprime të tjera të dëmshme që lidhen me marrëdhënien e punës.

27. Cilat mekanizma të zbatimit dhe sanksione parashikohen për shkeljen e kërkesave ligjore?

Gjykata kompetente mund të shqiptojë gjobë prej 500 deri në 20,000 euro ndaj institucionit publik, subjektit privat ose autoritetit përkatës kompetent nëse:

Nuk e mbron sinjalizuesin nga veprimet e dëmshme ose nuk ndërmerr të gjitha masat e nevojshme për ndërprerjen e tyre dhe eliminimin e pasojave brenda kompetencave të veta;
Nuk i njofton me shkrim të gjithë punonjësit për të drejtat e përcaktuara me ligj;
Nuk cakton zyrtarin përgjegjës;
Nuk ndërmerr veprime pas raportimit të informacionit brenda afatit të përcaktuar me ligj;
Nuk e informon sinjalizuesin për rezultatin e procedurës brenda afatit të përcaktuar;
Nuk e informon sinjalizuesin, me kërkesën e tij, për ecurinë dhe veprimet e ndërmarra në procedurë ose nuk i mundëson qasje në shkresat e lëndës dhe pjesëmarrje në veprimet procedurale;
Pengon sinjalizimin, sipas përcaktimeve të nenit 6 të ligjit; dhe
Vepron në kundërshtim me nenin 11 të ligjit, duke shkelur detyrimin e konfidencialitetit.

Gjithashtu, zyrtari përgjegjës i institucionit publik, subjektit privat ose autoritetit përkatës kompetent mund të gjobitet prej 300 deri në 2,000 euro.

28. A parashikohen sanksione për shkeljen e detyrimit të ruajtjes së konfidencialitetit të identitetit të sinjalizuesit?

Po. Në rast të shkeljes së konfidencialitetit, sipas rregullave të trajtuara në pyetjen 20, gjykata mund të shqiptojë gjobë prej 500 deri në 20,000 euro.

Gjithashtu, gjykata mund të shqiptojë gjobë prej 300 deri në 2,000 euro ndaj zyrtarit përgjegjës të subjektit.

29. A ekzistojnë përjashtime nga përgjegjësia për sinjalizuesit?